تهران البته پیش از مشروطه پایتخت ایران شده بود اما میان «پایتخت بودن در عمل» و «تثبیت پایتخت در متن قانون» تفاوت وجود داشت و متمم قانون اساسی مشروطه در سال ۱۲۸۶ شمسی این جایگاه را به صورت صریح در قانون ثبت کرد. در اصل چهارم متمم آمده است: «پایتخت ایران طهران است» متن متمم در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ قمری به امضای محمدعلی شاه قاجار رسید.
درباره تبدیل تاریخ قمری به شمسی در منابع اختلاف یک روزه‌ای دیده می‌شود و برخی اسناد تاریخ را ۱۴ مهر و برخی ۱۵ مهر ثبت کرده‌اند با این حال در روند نام گذاری «روز تهران» تاریخ ۱۴ مهر مبنا قرار گرفته است.
عضو شورای فرهنگ عمومی استان تهران درباره چگونگی انتخاب این مناسبت توضیح داد: در ابتدا گزینه‌های دیگری نیز مطرح بوده است اما در نهایت تاریخی انتخاب شد که تهران در آن در متن قانون اساسی مشروطه به عنوان پایتخت تثبیت شده بود.
حجت الاسلام سیدمحسن محمودی در توضیح فلسفه این انتخاب نیز گفت: هدف از نام گذاری روز تهران تنها ثبت یک مناسبت در تقویم نبوده بلکه معرفی بیشتر شهر، استان و شناسایی ظرفیت‌ها و داشته‌هایی بوده که بخشی از آن‌ها در طول زمان کم‌تر دیده شده‌اند.
وی همچنین گفت: در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ آن‌چه در قانون مشروطه رخ داد جایگزینی عنوان پایتخت ایران به جای تعبیر قدیمی دارالخلافه بود. تعبیری که پیشتر برای تهران به کار می‌رفت.
برخی گزارش‌ها قدیمی‌تر این روز را به جلسه‌ای از مجلس اول مشروطه و معرفی تهران به عنوان پایتخت نسبت داده‌اند اما بررسی متن مذاکرات مجلس نشان می‌دهد در جلسه‌ای که تاریخ آن با ۱۴ مهر ۱۲۸۶ منطبق دانسته شده اشاره‌ای به تهران یا پایتخت وجود ندارد.
آن‌چه از نظر سند قانونی اهمیت دارد اصل چهارم متمم قانون اساسی مشروطه است که صراحتا تهران را پایتخت ایران معرفی می‌کند. بنابراین اگرچه روایت مربوط به «جلسه مجلس در ۱۴ مهر» نیازمند دقت تاریخی است اصل ارتباط این تاریخ با تثبیت قانونی پایتختی تهران بر متن متمم قانون اساسی استوار است.
بیش از یک قرن بعد با مصوبه‌ای پیشنهاد تعیین روز تهران را به شورای فرهنگ عمومی ارایه شد این پیشنهاد برای مدتی بدون نتیجه باقی ماند. دبیر شورای فرهنگ عمومی استان تهران درباره روند ثبت این مناسبت گفت: پس از مکاتبات و پیگیری‌های انجام شده سرانجام شورای فرهنگ عمومی استان تهران در ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ با انتخاب ۱۴ مهر به عنوان روز تهران موافقت کرد.
حجت الاسلام حسین ملکی افزود: حدود یک دهه قبل پیشنهاد نام گذاری روز تهران مطرح شده بود اما این موضوع سال‌ها به نتیجه نرسید.
ملکی همچنین گفته است در جلسه‌ای که موضوع در شورای فرهنگ عمومی استان تهران بررسی شد، استدلال‌های مختلفی درباره تاریخ مناسب برای روز تهران مطرح شد و در نهایت نیز این تاریخ با رای قاطع اعضای حاضر به تصویب رسید.
این اظهارات نشان می‌دهد انتخاب ۱۴ مهر صرفا یک تصمیم ناگهانی یا مناسبتی نبوده و دست‌کم از یک دهه قبل یک روند رسمی برای آن دنبال شده است.
در عین حال درباره عبارت «ثبت در تقویم رسمی کشور» باید با دقت سخن گفت محمدصادق معتمدیان استاندار تهران در مهر ۱۴۰۵ اعلام کرده است که پیشنهاد ۱۴ مهر در شورای فرهنگ عمومی استان تصویب شده و موافقت شورای فرهنگ عمومی کشور نیز حاصل شده اما درج آن در تقویم رسمی کشور همچنان در دست پیگیری است.
تهران فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و بزرگراه‌ها نیست بلکه پایتخت بخشی از حافظه تاریخی ایران است. شهری که مشروطه، تحولات سیاسی، انقلاب، جنگ، مهاجرت، توسعه صنعتی و دگرگونی‌های اجتماعی چند نسل را به خود دیده است از همین رو شاید مهم‌ترین کارکرد روز تهران این باشد که یک روز در سال شهروندان از کنار تهران عبور نکنند بلکه تهران را ببینند، تاریخش را بشناسند، ظرفیت‌هایش را کشف کنند و درباره آینده‌اش مطالبه‌گر باشند.
۱۴ مهر روزی نیست که تهران متولد شده باشد، روزی است که جایگاه پایتختی تهران در قانون تثبیت شد. انتخاب این تاریخ فرصتی است برای باز خوانی شهری که بیش از دو قرن پایتخت ایران بوده و اکنون بیش از هر زمان دیگری به شناخت، مراقبت و برنامه‌ریزی برای آینده نیاز دارد./ مهر
