به گزارش گروه رسانه ای ایران – گرا؛ منابع آب زیر زمینی در ایران از اهمیت فوق العاده ای برخوردارند، زیرا حدود ۵۵ درصد از کل آب مصرفی کشور از این منابع تأمین میشود. این میزان در برخی مناطق، به ویژه استان های خشک و نیمه خشک مانند یزد و کرمان، حتی به ۸۰ درصد هم میرسد. با توجه به کمبود بارش و افزایش مصرف آب در سال های اخیر، میزان برداشت از آب های زیر زمینی به شدت افزایش یافته است و این منابع به سطح بحرانی رسیدهاند.
براساس گزارش های منتشر شده در سال ۱۴۰۳، ایران سالانه حدود ۵ میلیارد متر مکعب از منابع آب تجدید ناپذیر خود را از دست میدهد. این منابع به دلیل برداشت بیش از حد و ناتوانی در بازسازی طبیعی دچار افت شدید شدهاند.
در نتیجه این فرایند، پدیده های ناگواری همچون فرو نشست زمین در بسیاری از مناطق کشور به وقوع پیوسته است. برای مقابله با این بحران، از سال ۱۳۹۳، وزارت نیرو طرحی تحت عنوان “احیا و تعادل بخشی منابع آب زیر زمینی” را آغاز کرده است.
هدف این طرح کاهش برداشت های غیر مجاز از آب های زیر زمینی و بازسازی مخازن زیر زمینی است. با این حال، این طرح تاکنون موفقیت چندانی نداشته و به دلیل نبود قوانین قوی، مشکلات مدیریتی و تضاد منافع بین بخش های مختلف، نتوانسته است به اهداف اصلی خود دست یابد. میزان کسری مخزن های آب زیرزمینی ایران طی دهه های اخیر به ۴۸ میلیارد متر مکعب رسیده که نیازمند تغییرات اساسی در سیاست ها و استراتژی های مدیریت آب است.
از سوی دیگر، کارشناسان بر این باورند که به دلیل نبود مدیریت مناسب و تداوم برداشت های بی رویه، بسیاری از مناطق کشور با خطر کاهش منابع غذایی نیز مواجه خواهند شد.
به همین دلیل، اسناد راهبردی مختلفی از جمله: “نقشه راه آب”و “سند امنیت غذایی” برای افق های بلند مدت تدوین شده اند تا بتوانند راهکار های لازم برای حفاظت از این منابع حیاتی را ارائه دهند، در نهایت، ادامه روند فعلی کاهش منابع آب زیر زمینی، نه تنها تهدیدی جدی برای امنیت آب کشور است، بلکه میتواند به بحران های بزرگ تری مانند کمبود غذا و مهاجرت های اجباری منجر شود. بنابراین، تغییرات اساسی در سیاست های مدیریت منابع آب و بهره وری بیشتر از منابع موجود ضروری به نظر میرسد.
تا افق ۱۴۱۱ بیش از ۲۰ میلیارد متر مکعب به حجم آب خوان ها و تالاب ها اضافه میشود
بحران کمبود منابع آب زیرزمینی نه تنها امنیت آب شرب بلکه تأمین مواد غذایی را نیز تهدید میکند، و در این راستا تدوین اسناد راهبردی همچون “نقشه راه آب” تا افق ۱۴۲۰ ضروری به نظر میرسد. این برنامه ها بر بازنگری در سیاست های برداشت آب و افزایش کارایی مدیریت منابع آب تأکید دارند.
آنطور که موسوی خوانساری – عضو هیات مدیره انجمن آب و خاک پایدار ایران گفته بر اساس برنامه هفتم توسعه باید تا افق ۱۴۰۷ از محل صرفه جویی ۱۰.۷ میلیارد متر مکعب به سهم تالاب ها و مخازن آبی کشور افزوده شود، همچنین پنج میلیارد متر مکعب به حجم آب خوان ها اضافه شود.
به گفته وی بر اساس این سند نیز باید تا افق ۱۴۱۱ بیش از ۲۰ میلیارد متر مکعب به حجم آب خوان ها و تالاب ها اضافه شود و طبق نقشه راه آب تا افق ۱۴۲۰ برای تغذیه سفره های آب زیر زمینی و حق آبه تالاب ها بیش از ۳۵ میلیارد متر مکعب از مصرف بخش کشاورزی کاسته شود.
استان های فارس، تهران و کرمان در معرض فرو نشست زمین
کمبود منابع آب زیرزمینی در ایران آسیب های جدی و گسترده ای را به بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی کشور وارد میکند.
برخی از این آسیب ها شامل موارد زیر هستند، یکی از عمده ترین پیامد های برداشت بی رویه از آب های زیر زمینی، فرو نشست زمین است. این پدیده به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک ایران مانند: استان های فارس، تهران و کرمان شدیدتر است و زیرساخت های شهری، ساختمان ها، جاده ها و حتی زمین های کشاورزی را به خطر میاندازد.
علاوه بر این حدود ۹۰ درصد از منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود و کاهش آب زیر زمینی مستقیماً تولید محصولات کشاورزی را تحت تأثیر قرار میدهد. با کاهش آب، زمین های کشاورزی قابل کشت کم میشوند و این مسأله تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور است. این مسئله میتواند منجر به افزایش واردات مواد غذایی و وابستگی به منابع خارجی شود.
بسیاری از شهر ها و روستا های ایران به منابع آب زیرزمینی برای تأمین آب شرب وابسته اند. کاهش این منابع باعث کمبود آب شرب و ایجاد بحران های اجتماعی و مهاجرت اجباری به مناطق دیگر میشود. در برخی مناطق ایران، کمبود آب شرب به حدی رسیده که انتقال آب از دیگر مناطق یا آب رسانی با تانکر به یک ضرورت تبدیل شده است.
با کاهش منابع آب زیر زمینی، دولت مجبور به صرف هزینه های گزافی برای انتقال آب از منابع دیگر، شیرین سازی آب دریا و مدیریت بحران های آب میشود. این هزینه ها نه تنها فشار بر بودجه عمومی کشور وارد میکند، بلکه مانع از توسعه پایدار زیرساخت های دیگر نیز میشود.
کاهش سطح آب های زیر زمینی باعث از بین رفتن اکوسیستم های طبیعی وابسته به این منابع میشود. تالاب ها، دریاچهها و رودخانه هایی که از این منابع تغذیه میشوند، به شدت آسیب میبینند و این باعث نابودی گونه های جانوری و گیاهی وابسته به این اکوسیستم ها میشود. این آسیب ها در کنار هم موجب بروز بحران های چند وجهی در کشور میشوند که نیازمند مدیریت دقیق و اقدامات فوری هستند.
راهکار چیست؟
برای حل بحران کمبود منابع آب زیر زمینی در ایران، راه حل های مختلفی وجود دارد که باید با یک رویکرد جامع و هماهنگ به کار گرفته شوند. با توجه به اینکه بخش کشاورزی بیشترین مصرف آب را در کشور دارد، باید به روش های مدرن آبیاری (مثل آبیاری قطرهای و بارانی) و کشت محصولات کمآب بر روی آورد. استفاده از فناوری های هوشمند برای بهینه سازی مصرف آب نیز میتواند به افزایش بهره وری کمک کند.
توسعه فرهنگ مصرف بهینه در بخش های شهری و صنعتی از طریق استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف آب و اصلاح سیستم های توزیع آب، از راهکار های اساسی است. استفاده مجدد از آب های مصرفی، به ویژه در صنایع و کشاورزی، میتواند حجم مصرف منابع آب شیرین را کاهش دهد. همچنین، استفاده از آب های بازیافتی در فضا های سبز شهری و دیگر مصارف غیر شرب به کاهش فشار بر منابع زیر زمینی کمک میکند.
طرح هایی مانند “احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی” که از سال ۱۳۹۳ شروع شدهاند، باید با جدیت بیشتری اجرا شوند. این شامل جلوگیری از برداشت های غیرمجاز، مدیریت صحیح چاه های آب و حفاظت از آبخوان ها است، یکی از راهکار های عملی، تزریق آب های سطحی و بارندگی ها به سفره های آب زیر زمینی است. این اقدام به احیای آب خوان ها و جلوگیری از افت سطح آب زیر زمینی کمک میکند.
علاوه بر این ایجاد قوانین و مقررات قوی تر برای کنترل و مدیریت برداشت آب زیر زمینی از طریق وضع جرایم سنگین برای برداشت های غیرمجاز و تشویق به مصرف بهینه از طریق مشوق های مالی. بهبود همکاری میان وزارتخانه های مختلف، از جمله وزارت نیرو و جهاد کشاورزی، برای ایجاد برنامه های یکپارچه و موثر در مدیریت منابع آب نیز میتواند موثر باشد.
در مناطق ساحلی کشور، به ویژه در جنوب ایران، استفاده از آب شیرین شده دریا به عنوان منبع جدید آب میتواند به کاهش فشار بر منابع زیر زمینی کمک کند. پروژه های انتقال آب بین حوضه ها، هرچند چالش هایی دارد، اما میتواند به کاهش کمبود آب در مناطق کمآب کمک کند، اگر به شکل پایدار و با مطالعات دقیق انجام شود.
همچنین ترویج فرهنگ مصرف بهینه آب از طریق برنامه های آموزشی و رسانه ای برای تمامی اقشار جامعه، به ویژه کشاورزان و ساکنان مناطق کمآب، میتواند به کاهش مصرف و حفظ منابع آب زیرزمینی کمک کند.
اجرای این راه حلها نیازمند هماهنگی کامل بین بخش های مختلف دولتی و خصوصی، حمایت مالی کافی و همچنین تغییر در رویکرد های اجتماعی و فرهنگی نسبت به مصرف آب است./
